06/10/2023
SƠN SON THIẾP VÀNG là một nghề cổ, trên thế giới rất nhiều nền văn minh đã sử dụng để trang trí cung điện , nhà thờ , nhà chùa , hoàng cung. Nghề này đã từng trải qua nhiều thăng trầm, có lúc tưởng chừng đã mai một nhưng ngày nay đã được hồi phục phát triển tốt , đặc biệt ở các nước phát triển như Nga với Cung điện mùa Đông gần như được dát vàng hoàn toàn , như các nhà thờ ở Barcelona và các chùa lớn ở Ấn Độ hay Thái Lan . Ở Việt Nam cũng được ứng dụng rất nhiều trong Hoàng Tộc & các Chùa . Giống như tên gọi, nghề này có hai công đoạn chính là sơn son và thiếp vàng. Trong đó, sơn son là sơn một lớp sơn ta màu đỏ tươi hoặc màu đen và thiếp vàng là dát những lá vàng mỏng lên bề mặt đồ vật.
Nghề sơn son thiếp vàng là tổng hợp của nhiều nghề khác nhau, như biết chế tác trên đá , gỗ , kim loại và cả kiến trúc xây dựng … và có kiến thức về mỹ thuật theo phong cách của từng thời kỳ lịch sử khác nhau. Nghề này đòi hỏi tính thẩm mỹ cao , sự kiên trì , tỉ mỉ và cả năng khiếu bấm sinh của người thợ.
Ở nước ta , trước kia, các Vua Chúa , gia đình, dòng họ có địa vị thường mời thợ đến nhà làm những bức hoành phi, cuốn thư, câu đối, bình phong sơn son thiếp vàng để dựng trong phòng thờ, phòng khách, nhưng cũng có khi được dùng để mừng những sự kiện quan trọng như tân gia, khi nhận chức, nhận sắc phong…. Đa số cái quý vật để sơn son tốt nhất thì thường được làm bằng gỗ Mít . Người ta chọn gỗ Mít vì 2 lý do: Thứ nhất là vấn đề tâm linh, gỗ Mít từ lâu đã được coi là thứ gỗ “lành, ấm” vì vậy được chọn làm đồ thờ. Lý do thứ 2 quan trọng hơn, đó là đặc tính cực kỳ ổn định của gỗ mít. Không có một loại gỗ nào ổn định được như mít.
Quy trình để làm một món sơn thếp, ví dụ cuốn thư như sau: Làm ngang (ghép gỗ), đục chạm, và sơn.
Trong khâu sơn bao gồm: Sơn bả, khâu này có thể làm bằng sơn ta hoặc sơn tàu (sơn công nghiệp). Sau đó đến thếp (vàng, hoặc bạc), rồi đến lọng son hoặc then đen.
Khâu phức tạp nhất là khâu sơn bả, đặc biệt với sơn ta. Khâu thếp vàng ít phức tạp hơn, chủ yếu cần thợ tỉ mỉ, cẩn thận để tiết kiệm vàng (bạc thì vì rất rẻ tiền nên không quan trọng).
Thếp vàng chỉ quan trọng khi được thếp lên sơn ta, vì tùy vào độ “chín” của sơn sẽ cho ra mầu sắc của vàng.
Còn lọng son thì rất đơn giản. Chỉ cần cận thận là đủ.
Trên lý thuyết về các nghề thủ công thì Một Chỉ vàng sẽ làm được 2 Quỳ ( 2 cọc lá vàng mỏng ) , mỗi Quỳ gồm 10 Thếp, mỗi Thếp gồm 40 lá vàng vuông độ hơn 1,5cm. Như vậy 1 Quỳ xếp sát nhau được 0,1 m2 và 1 chỉ sẽ được 0,2 m2 . Nhưng trên thực tế thếp vàng như là xếp ngói, nên thực tế thếp vàng sẽ bị hao vàng rất nhiều. Tay nghề của người thợ thếp vàng được đánh giá ở chỗ này, đó là thếp thế nào để đỡ hao vàng. – Ngày nay có một loại vàng để thếp bản to hơn, gọi là vàng Nhật, vàng này sau khi thếp không được bóng như vàng ta vẫn dùng, vì vậy thếp xong phải phủ 1 lớp dầu để tạo độ bóng và sáng.
