18/03/2025
Có bao giờ bạn nhận ra, dù nhà cửa đã thay đổi rất nhiều, nhưng thói quen sử dụng không gian của chúng ta vẫn vậy?
Lâu rồi tôi mới có dịp về thăm bà nội ở Phú Xuyên, Hà Nội. Căn nhà vẫn thế, mái ngói cũ, sân gạch đỏ, trước hiên còn treo mấy buồng chuối xanh. Vừa bước vào, tôi đã thấy ngay gian chính quen thuộc – vẫn chiếc bàn thờ gỗ cũ đặt chính giữa, vẫn cái phản kê sát vách, vẫn bộ bàn nước bà hay ngồi rót trà mỗi sáng. Nhà này bao đời nay vẫn thế – chỗ tiếp khách cũng là chỗ ăn cơm, tối đến lại thành chỗ ngủ. Ở đây không có phòng riêng hẳn hoi, chỉ có từng góc tự nhiên trở thành nơi sinh hoạt. Cái bàn không chỉ để uống nước, mà còn để cơm, để áo khoác, để cả mấy thứ linh tinh mà bà cứ bảo "cứ để đấy, rồi cần thì lấy."
Nhà bà không có nhiều tủ kệ như bây giờ, nhưng lúc nào cũng có chỗ cho mọi thứ. Cái phản vừa là giường, vừa là nơi gấp chăn màn. Bàn tiếp khách vừa là chỗ để ấm trà, vừa có thể xếp thêm đĩa bánh, lọ thuốc. Nóc tủ lạnh không chỉ có nồi cơm điện mà còn thêm thùng mì tôm, chai mắm. Cách sắp xếp ấy không phải là bừa bộn, mà đơn giản là theo thói quen. Để đâu tiện thì để. Dọn dẹp cũng không có nghĩa là cất hết vào một chỗ, mà là giữ sao cho dễ lấy nhất khi cần.
Mà thói quen này không phải tự nhiên mà có. Nhà truyền thống của người Việt không có sự phân chia không gian rõ ràng như phương Tây. Một căn nhà có thể vừa là nơi thờ, nơi tiếp khách, nơi ăn uống, chỗ ngủ, và cũng là chỗ để đồ. Đồ đạc được đặt theo cách con người sinh hoạt, không bị bó hẹp bởi các nguyên tắc sắp xếp cứng nhắc. Hơn nữa, người Việt từ lâu đã quen với tư duy tiết kiệm – cái gì còn dùng được thì giữ lại, biết đâu có lúc cần. Một cái áo cũ có thể làm giẻ lau. Một hộp bánh hết nhưng vẫn đựng được kim chỉ. "Cứ để đấy, rồi có ngày dùng" – đó là cách ông bà ta suy nghĩ.
Vậy nên, dù bây giờ nhà cửa đã khác, tủ kệ cũng nhiều hơn, nhưng cách sử dụng không gian vẫn chẳng thay đổi mấy. Bàn ăn vẫn là chỗ để giấy tờ, sofa vẫn là nơi treo áo khoác, nóc tủ lạnh vẫn chất đầy hộp bánh, thùng mì gói. Không gian có thể thay đổi, nhưng thói quen thì không.
Có phải chúng ta thực sự thiếu chỗ để đồ, hay chỉ là chưa bao giờ thay đổi thói quen?
